Suša ne čeka: Bosni i Hercegovini je potreban sistem ranog upozoravanja i upravljanja rizikom od suše

Ljeto 2026. pokazalo je koliko se brzo manjak padavina, ekstremna toplota i dugotrajni periodi bez agronomski značajne kiše mogu spojiti u ozbiljan rizik za poljoprivredu, vodne resurse, ekosisteme i društvo.

Slika 1. Posljedice vodnog i toplotnog stresa na usjevu kukuruza tokom ljeta 2026. Bojnik, 03.09.2026. Fotografija: Sabrija Čadro

GLAVNA PORUKA: Suša tokom ljeta 2026. nije samo pojedinačni ekstremni događaj. Ona je upozorenje da Bosna i Hercegovina mora uspostaviti usklađen sistem praćenja, prognoziranja, ranog upozoravanja i pravovremene reakcije na sušu.

Dnevni podaci Federalnog hidrometeorološkog zavoda (FHMZ) za Bihać, Sanski Most, Tuzlu, Sarajevo, Mostar i Livno daju jasan odgovor: ljeto 2026. bilo je istovremeno izrazito suho i izrazito toplo. Takva kombinacija je opasnija od samog manjka kiše, jer visoka temperatura ubrzava isparavanje, povećava potrebe biljaka za vodom i skraćuje vrijeme u kojem tlo može ublažiti stres.

Ovaj tekst nije proglašenje elementarne nepogode niti konačna procjena štete. To zahtijeva širu službenu proceduru, podatke o tlu, vodama, vegetaciji, prinosima i izloženosti stanovništva i privrede. Ali dostupna mjerenja i evropski pokazatelji dovoljni su za ozbiljno upozorenje i za početak organizovanog djelovanja.

Izvor dnevnih podataka: FHMZ BiH; obrada i izračun autora

Ljeto 2026. u brojkama

Za svaku stanicu sabrane su padavine u junu, julu i augustu (JJA) 2026. i upoređene s prosječnim sezonskim količinama u klimatskim periodima 1961–1990. i 1991–2020. Istovremeno je izračunat prosjek dnevnih maksimalnih temperatura zraka (Tmax).

Tabela 1. Padavine (P) i prosjek dnevnih maksimalnih temperatura zraka (Tmax) u ljetu 2026. Anomalija Tmax izračunata je prema periodu 1991–2020.

Padavine: deficit na svih šest stanica

U odnosu na noviji klimatski period 1991–2020, sezonski manjak padavina kretao se od 13,8% u Livnu do 64,1% u Bihaću. Mostar je zabilježio samo 72,7 mm u tri ljetna mjeseca, odnosno 60,3% manje od prosjeka. Tuzla je bila 54,8% ispod prosjeka, Sanski Most 37,4%, a Sarajevo 30,3%.

Slika 2. Ukupne ljetne padavine 2026. u odnosu na prosjeke 1961–1990. i 1991–2020. Izvor dnevnih podataka: FHMZ BiH; obrada i izračun autora

Visoke temperature i toplotni val: suša je imala snažan „pojačivač“

Prosječne dnevne maksimalne temperature tokom JJA bile su na svim stanicama više od prosjeka 1991–2020: od +2,5 °C u Sarajevu do gotovo +5,0 °C u Bihaću. U Mostaru je sezonski prosjek dnevnih maksimuma iznosio 36,8 °C, a u Bihaću 33,0 °C. To nisu izdvojeni rekordi jednog dana, već prosjek maksimuma kroz cijelu sezonu – zato je signal posebno ozbiljan.

Slika 3. Prosjek dnevnih maksimalnih temperatura zraka tokom ljeta 2026. u odnosu na oba klimatska perioda. Izvor dnevnih podataka: FHMZ BiH; obrada i izračun autora.

August je uklonio svaku sumnju

U augustu su količine padavina bile drastično niže od prosjeka 1991–2020: Tuzla je dobila 5,8 mm (−91,6%), Bihać 9,4 mm (−88,5%), Sarajevo 8,9 mm (−85,7%), Mostar 8,7 mm (−85,0%), Sanski Most 25,2 mm (−63,1%), a Livno 25,1 mm (−55,3%). Istovremeno je prosjek dnevnih maksimuma u augustu bio viši za 4,0 °C u Livnu, 4,9 °C u Sarajevu, 5,5 °C u Sanskom Mostu, 6,0 °C u Mostaru, 6,4 °C u Tuzli i čak 7,7 °C u Bihaću u odnosu na period 1991–2020.

Apsolutni dnevni maksimumi u augustu dostigli su 42,8 °C u Mostaru, 41,3 °C u Bihaću, 39,3 °C u Tuzli, 38,4 °C u Sanskom Mostu, 37,2 °C u Sarajevu i 36,0 °C u Livnu. Kada se vrlo malo padavina spoji s takvom toplotom, meteorološka suša brže prelazi u poljoprivrednu, hidrološku i ekološku sušu.

Koliko dugo nije bilo agronomski značajne kiše?

Za ovu analizu dan s 2,0 mm padavina ili manje tretiran je kao dan bez agronomski značajne kiše. To je operativni prag odabran za prikaz dugotrajnosti stresa, a ne univerzalna službena definicija „efektivne kiše“, jer stvarni učinak padavina zavisi od tla, nagiba, kulture, razvojne faze, intenziteta i prethodne vlažnosti.

Najduži uzastopni periodi po ovom kriteriju trajali su 24 dana u Tuzli (25. juli–17. august), 22 dana u Mostaru (10–31. august), 21 dan u Bihaću i Sanskom Mostu (28. juli–17. august), 20 dana u Sarajevu (29. juli–17. august) i 16 dana u Livnu (10–25. august). Za usjev u osjetljivoj razvojnoj fazi to je dovoljno dugo da dio gubitka postane nepovratan, čak i ako kiša stigne kasnije.

Gdje je 2026. u historijskom nizu?

Među ljetima obuhvaćenim nizom 1961–2020. i dodatom 2026. godinom, Mostar je 2026. imao najnižu sezonsku sumu padavina (72,7 mm), ispred sušnih 1990. godine (76,2 mm) i 2012. godine (77,9 mm). Procijenjena vrijednost za Bihać bila bi druga najniža (99,1 mm), poslije 2003. godine (93,3 mm). Tuzla bi s 123,8 mm bila treća najsušnija, iza 2012. (63,8 mm) i 2000. godine (97,5 mm) (izvor: FHMZ). Ovo nije argument da je svugdje oboren rekord; jeste dokaz da je 2026. u više sredina ušla među izrazito sušna ljeta.

Važno je napomenuti da ljetne padavine često dolaze u kratkim i prostorno ograničenim pljuskovima. Takav događaj može podići mjesečnu sumu, a da ne prekine sušu na način koji je važan poljoprivredi ili vodnim resursima. Kada je tlo zbijeno, ogoljeno ili degradirano, a intenzitet kiše veći od sposobnosti infiltracije, veći dio vode otiče površinski. Posljedice mogu biti erozija, bujične poplave i klizišta, dok se zona korjenovog sistema i podzemne vode ne dopune dovoljno. Zbog toga sistem upozoravanja ne smije pratiti samo mjesečnu sumu, nego i raspored i intenzitet padavina, vlažnost tla, evapotranspiraciju, stanje vegetacije i vode u rijekama i podzemlju.

Evropska slika i mjesto Zapadnog Balkana

Evropski opservatorij za sušu (EDO), koji djeluje u okviru Zajedničkog istraživačkog centra Evropske komisije, sredinom augusta 2026. opisivao je stanje kao stabilno, ali kritično u velikom dijelu Evrope. Upozorenja i alarmi bili su prisutni u dijelovima zapadne, srednje i jugoistočne Evrope, uključujući dunavski prostor. Visoke temperature i toplotni val dodatno su pojačavali manjak vode.

Aktuelne evropske karte i tumačenja dostupni su na stranici Current Drought Situation in Europe, dok interaktivni pregled omogućava EDO Map Viewer. Za širi svjetski kontekst istu ulogu ima Global Drought Observatory – GDO.

Zapadni Balkan često ostaje na rubu evropske medijske i političke slike, iako suša ne poznaje granice Evropske unije. Karte pokazuju kontinuitet procesa preko slivova, poljoprivrednih zona i državnih granica. Upravo zato regionalne proizvode/alate treba koristiti, ali ih dopunjavati frekventnim i kvalitetno kontrolisanim podacima s domaćih – nacionalnih meteo-stanica.

Rajna i Dunav: kada meteorološka suša postane ekonomski i energetski problem

Hidrološka dimenzija evropske suše bila je vidljiva na velikim rijekama. Copernicusove snimke od 1. do 3. augusta pokazale su izuzetno niske vodostaje i otkrivene sprudove na Rajni kod Bopparda i Dunavu kod Paksa. Na Rajni je smanjena dubina ograničavala teretni transport i remetila lance snabdijevanja, dok su niski protoci Dunava stvarali teškoće za plovidbu i hlađenje energetskih postrojenja.

Krajem augusta je, prema službenoj objavi EU Space/Copernicusa, protok Dunava na rumunskoj granici bio oko 1.600 m³/s, naspram višegodišnjeg augustovskog prosjeka od približno 3.900 m³/s. To je praktičan dokaz da suša nije samo pitanje usjeva: ona pogađa transport, energiju, industriju, pitku vodu i ekosisteme.

Slika 4. Kombinovani indikator suše (CDI v4.1) za Evropu, II dekada augusta 2026. Izvor: European Commission, Joint Research Centre – European Drought Observatory (EDO).

Slika 5. SPEI-1 za Evropu, III dekada augusta 2026. Kratkoročni bilans pokazuje snažan negativan signal u većem dijelu jugoistočne Evrope. Izvor: EDO, MARSMet SPEI.

Slika 6. SPEI-3 za Evropu, III dekada augusta 2026. Tromjesečni indikator daje sliku akumuliranog sezonskog deficita. Izvor: EDO, MARSMet SPEI.

Standardizovani indeks padavina i evapotranspiracije (SPEI) posmatra razliku između padavina i atmosferske potražnje za vodom (evapotranspiracije), a zatim je standardizuje u odnosu na referentni period. Zbog toga je osjetljiv na kombinaciju manjka kiše i visoke temperature. Prema tehničkom listu EDO, vrijednosti između −1 i +1 smatraju se približno normalnim; od −1 do −1,5 umjereno suhim, od −1,5 do −2 vrlo suhim, a vrijednosti ≤−2 ekstremno suhim.

SPEI-1 je pogodan za naglu, kratkoročnu promjenu, dok SPEI-3 bolje prikazuje akumulirani trojmjesečni stres: poljoprivrednu sušu. Međutim, SPEI nije neposredna karta štete: ne govori automatski koliki je gubitak prinosa, kakav je vodostaj niti koliko je vode ostalo u dubokom sloju tla.